Rằm tháng 7 là một trong những ngày lễ quan trọng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Việt. Năm 2026, ngày 15/7 âm lịch rơi vào thứ Năm, ngày 27/8 dương lịch.
Dịp này vừa gắn với lễ Vu Lan báo hiếu trong Phật giáo, vừa mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên và tục cúng chúng sinh theo tín ngưỡng dân gian. Vì vậy, nhiều gia đình chuẩn bị mâm lễ dâng Phật, thần linh, gia tiên, đồng thời bố thí thức ăn cho những vong linh không nơi nương tựa.
Theo phong tục, nghi lễ cúng Rằm tháng 7 gồm: Dọn dẹp nhà cửa, bàn thờ; chuẩn bị lễ vật và mâm cỗ; thắp hương, đọc văn khấn; thực hiện lần lượt lễ cúng Phật, thần linh, gia tiên và chúng sinh; sau cùng là lễ tạ, hóa vàng, rải gạo muối.
Theo nhà nghiên cứu văn hoá, chuyên gia phong thuỷ Phạm Đình Hải (Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam), về chuẩn bị lễ cúng, các gia đình có thể dọn dẹp nhà cửa, bàn thờ sạch sẽ trước khi làm lễ. Lễ vật tùy điều kiện, thường gồm cơm canh, nước, hương, hoa quả và các món ăn. Một số gia đình chuẩn bị thêm gạo muối, vàng mã hoặc quần áo mã theo phong tục địa phương.
Nếu theo Phật giáo, gia đình có thể lựa chọn mâm cơm chay và thực hiện nghi thức cúng dường, tụng kinh, niệm Phật hoặc làm việc thiện hồi hướng cho cha mẹ, người thân đã qua đời.
Mâm cúng Phật
Với các gia đình theo đạo Phật, Rằm tháng 7 còn là mùa Vu Lan báo hiếu, bắt nguồn từ tích Mục Kiền Liên cứu mẹ.
Mâm cúng Phật thường gồm cơm chay, hoa tươi, hương, nước sạch và mâm ngũ quả. Các món ăn có thể được chế biến từ rau củ, đậu phụ, nấm, xôi, chè hoặc giò chay. Sau khi làm lễ, gia đình thụ lộc tại nhà.
Mâm lễ không cần nhiều món nhưng phải được chuẩn bị sạch sẽ, trang nghiêm. Không nên đặt đồ mặn, vàng mã hoặc lễ vật sát sinh lên bàn thờ Phật.
Mâm cúng thần linh, gia tiên
Mâm cúng trong nhà thường có hương, hoa, trà, rượu, nước sạch, trái cây, trầu cau, xôi và các món ăn. Tùy truyền thống gia đình, gia chủ có thể chuẩn bị cỗ chay hoặc cỗ mặn.
Mâm cỗ mặn thường gồm những món ăn truyền thống như xôi, gà luộc, cơm, canh, món xào, món kho hoặc cá kho. Các món có thể thay đổi theo phong tục từng vùng và điều kiện của mỗi gia đình.
Một số gia đình chuẩn bị thêm vàng mã, quần áo giấy để dâng gia tiên. Tuy nhiên, lễ vật nên vừa phải, tránh tâm lý phô trương hoặc đốt quá nhiều vàng mã gây lãng phí, ô nhiễm và mất an toàn.
Mâm cúng chúng sinh
Theo tín ngưỡng dân gian, Rằm tháng 7 còn được gọi là ngày “xá tội vong nhân”. Vì vậy, nhiều gia đình chuẩn bị một mâm lễ dành cho những vong linh không nơi nương tựa, không có người thờ cúng.
Mâm cúng chúng sinh thường gồm cháo trắng nấu loãng, cơm vắt, hoa quả, bánh kẹo, bỏng ngô, ngô rang, xôi chè, gạo muối, tiền giấy và quần áo chúng sinh. Các món ăn nên được chia thành nhiều phần nhỏ với ý nghĩa phân phát cho nhiều vong linh.
Theo nghệ nhân ẩm thực Phạm Thị Ánh Tuyết, mâm lễ có thể gồm một đĩa gạo muối; 12 chén cháo trắng nấu loãng; 5 loại hoa quả với màu sắc khác nhau; 12 cục đường thẻ; quần áo chúng sinh bằng giấy; 3 chén nước, 3 nén hương và 2 ngọn nến nhỏ.
Trong quan niệm dân gian, cháo loãng là lễ vật đặc trưng của mâm cúng chúng sinh. Mâm lễ này thường được đặt ngoài trời hoặc trước cửa chính, không bày trên bàn thờ gia tiên.
Sau khi chuẩn bị đầy đủ lễ vật và mâm cỗ, người làm lễ ăn mặc chỉnh tề, thành kính thắp hương và đọc văn khấn.
Nếu gia đình thực hiện đầy đủ các lễ, thứ tự có thể tiến hành như sau: Cúng Phật trước, tiếp đến cúng thần linh, gia tiên và cuối cùng là cúng chúng sinh ngoài trời.
Cúng Phật
Mâm cúng Phật được đặt ở vị trí cao nhất trên bàn thờ. Gia chủ thắp hương, đọc bài khấn hoặc tụng kinh, niệm Phật, cầu mong cha mẹ hiện tiền được khỏe mạnh, bình an; người đã khuất được hồi hướng công đức.
Trong nghi lễ này, điều quan trọng không nằm ở mâm cỗ lớn hay nhỏ mà ở lòng thành và những việc làm thiết thực thể hiện tinh thần báo hiếu. Mỗi người có thể dành thời gian chăm sóc cha mẹ, giúp đỡ người khó khăn, làm việc thiện hoặc cúng dường phù hợp với khả năng.
Cúng thần linh và gia tiên
Sau lễ cúng Phật, gia chủ tiến hành cúng thần linh rồi đến gia tiên. Nếu gia đình chỉ có một bàn thờ chung, các mâm lễ có thể được sắp xếp phù hợp với không gian nhưng cần bảo đảm sạch sẽ, trang trọng.
Khi thắp hương, gia chủ kính mời các vị thần linh cai quản khu vực, tổ tiên nội ngoại và những người thân đã qua đời trở về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Trong lời khấn, gia chủ có thể bày tỏ sự biết ơn đối với tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã gây dựng nền nếp gia đình, đồng thời cầu mong các thành viên được mạnh khỏe, bình an, hòa thuận và hướng đến những điều thiện lành.
Theo quan niệm dân gian, lễ cúng Phật, thần linh và gia tiên trong nhà nên được thực hiện vào ban ngày. Gia đình cần hoàn thành các nghi lễ trong nhà trước khi làm lễ cúng chúng sinh.
Cúng chúng sinh ngoài trời
Lễ cúng chúng sinh mang ý nghĩa bố thí cho những vong linh không nơi nương tựa, khác với lễ mời tổ tiên trở về nhà. Vì vậy, mâm cúng phải đặt ngoài trời, trước cửa chính hoặc trong sân, không đặt trong nhà.
Lễ thường được tiến hành vào chiều tối, khi ánh nắng đã dịu. Gia chủ thắp hương, đọc văn khấn hoặc khấn nôm, mời các vong linh đến thụ hưởng lễ vật.
Trong lúc làm lễ, cửa chính có thể khép hoặc chỉ mở vừa phải. Người trong gia đình nên hạn chế đi lại qua khu vực đặt mâm cúng, không tranh giành hay tự ý lấy lễ vật khi nghi thức chưa kết thúc.
Đối với gia đình sống tại chung cư, việc đặt lễ, thắp hương và hóa vàng cần tuân thủ quy định của tòa nhà, đặc biệt là quy định về phòng cháy, chữa cháy. Không nên bày mâm lễ tại hành lang, cầu thang hoặc lối thoát hiểm.
Lễ tạ, hóa vàng và rải gạo muối
Sau khi hoàn tất lễ cúng trong nhà, gia chủ chờ hương gần tàn rồi lễ tạ, hạ mâm cỗ để các thành viên cùng thụ lộc.
Nếu gia đình có chuẩn bị vàng mã cho thần linh, gia tiên và chúng sinh, từng phần cần được phân chia rõ ràng trước khi hóa. Khi hóa vàng, gia chủ nên thực hiện ở nơi thông thoáng, an toàn, chuẩn bị phương tiện phòng cháy và không đốt quá nhiều cùng lúc.
Đối với lễ cúng chúng sinh, sau khi hương tàn, gạo và muối được rải ra sân, vỉa hè hoặc khu vực bên ngoài theo nhiều hướng. Theo phong tục dân gian, lễ vật của mâm cúng chúng sinh không mang trở lại bàn thờ gia tiên.
Việc đốt vàng mã không phải nghi thức bắt buộc. Các gia đình có thể hạn chế hoặc không sử dụng vàng mã, thay vào đó làm việc thiện, giúp đỡ người có hoàn cảnh khó khăn để thể hiện tinh thần nhân văn của ngày Rằm tháng 7.
Người làm lễ nên giữ trang phục chỉnh tề, thái độ thành kính và lựa chọn không gian yên tĩnh. Các thành viên tham gia cần hạn chế nói chuyện riêng, gây ồn ào hoặc thực hiện các hoạt động giải trí trong lúc hành lễ.
Bàn thờ cần được dọn dẹp sạch sẽ nhưng không nên tùy tiện xê dịch bát hương hoặc đồ thờ. Hoa quả, thực phẩm dùng làm lễ phải tươi, sạch, không ôi hỏng. Mâm cỗ không cần quá cầu kỳ, quan trọng là phù hợp với điều kiện gia đình và thể hiện sự chu đáo.
Gia đình không bắt buộc phải thực hiện đầy đủ tất cả các nghi lễ nếu không có điều kiện hoặc không phù hợp với tín ngưỡng. Rằm tháng 7 trước hết là dịp để mỗi người tưởng nhớ tổ tiên, thực hành báo hiếu, quan tâm đến cha mẹ và chia sẻ với những người kém may mắn.
(Tổng hợp)
