(Nhân nhà nghiên cứu văn hóa Võ Hồng Hải, đồng môn Ngữ văn Đại học Tổng hợp HN (hiện là Trưởng Ban tổ chức tỉnh ủy Hà Tĩnh, nguyên Bí thư Huyện ủy Can Lộc) cho biết năm 2022 vừa qua, nhân kỷ niệm 115 năm ngày mất của Đào Tấn, huyện Can Lộc, Hà Tĩnh đã cho dựng tượng danh nhân văn hóa Đào Tấn tại công viên Tuy Phước cũng như sự kiện Viện Nghiên cứu Bảo tồn &Phát huy Văn hóa Dân tộc và tạp chí Văn hiến VN chuẩn bị trao Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Đào Tấn 2022 vào dịp kỷ niệm 133 năm sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh 19/5/2023, xin trích chia sẻ bài viết từng trình bày trong hội thảo lớn "Văn hiến Hà Tĩnh, truyền thống và hiện đại" năm 2003 do Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, tạp chí Văn hiến VN và Tỉnh ủy, UBND Hà Tĩnh phối hợp tổ chức)

...Đào Tấn sống ở An Tĩnh tổng cộng hơn 10 năm, trong thời gian từ năm 1889 đến năm 1894, và sau đó từ năm 1898 đến năm 1902. Ông đến với sông Lam núi Hồng với chức vụ cao vời: quan Tổng đốc. Trước và sau đó, ông có nhiều chức vụ: Phủ doãn Thừa Thiên, Tham tá cơ mật viện, tham tri bộ hộ rồi thượng thư bộ công, binh bộ thượng thư, hình bộ thượng thư, Tổng đốc Nam Ngãi. Nhưng Đào Tấn không ra xứ Nghệ với tư cách một ông quan cai trị mà là với tư cách của một bạn sách đàn. Trong bài thơ Phụng chỉ cải Nghệ An (Vâng mệnh vua đổi đi Nghệ An), ông viết:
Lại quảy sách đàn ra Nghệ thôi
Cười ta phiêu bạt cánh chim trời
Tam Thai trăng cũ soi mày liễu
Thiên Nhẫn mai xưa hẹn chí người
Lưu luyến trước sân đào kép tiễn
Bâng khuâng lưng ngựa bạn bè đưa
Từ lâu nhạc ấy vang trong mộng
Thẳng tới Hồng Lam bước nhặt thưa
(NTK dịch)
Theo nhà nghiên cứu Mịch Quang, Đào Tấn bị điều ra làm tổng đốc An Tĩnh là sau khi trên cương vị Phủ doãn Thừa Thiên lần thứ hai, ông quan tưởng chừng chỉ biết làm thơ, hát bội này đã thế vua hành đạo, xử chém Bồi Ba, một tên tay sai thân tín của khâm sứ Pháp và Nguyễn Thân, gây nhiều tội ác với dân lành vùng Đông Ba, An Cựu ở Huế. Khâm sứ và Nguyễn Thân ép Thành Thái đưa Đào Tấn ra vùng đất nóng bỏng này hòng mượn tay phong trào cần vương tiêu diệt ông. Chúng không ngờ âm mưu đen tối của chúng đã đem đến cho Đào Tấn một niềm vui, một sự giải thoát bất ngờ, cho ông có dịp thực hiện mơ ước đã lâu: được đến với non nước Hồng Lam.
Căn cứ vào tài liệu của viện cơ mật triều đình Huế lúc ấy ghi chép, trước khi lên đường nhậm chức Tổng đốc An Tĩnh lần đầu, Đào Tấn từng dâng sớ nói rõ: “Hoan châu là vùng đất xung yếu. Sĩ phu nhiều người học giỏi, dân khí hùng, dân trí tốt. Tôi đến nơi chỉ làm cho được chữ “phủ”(vỗ về) để cho dân được an cư lạc nghiệp. Còn chữ “tiểu” (là đánh dẹp) thì quan tiền nhiệm của tôi đã thành công, nay là vị đệ nhất đại thần triều đình cần chánh điện Đại học sĩ Túc liệt tướng quân (Nguyễn Thân). Tôi là quan văn, không làm được những việc quan tướng đã làm. Nếu triều đình chấp thuận, tôi xin tựu nhiệm. Nếu bất thuận, tôi xin chịu tội vi mạng”.
Đây là một trong những bản tuyên ngôn nhậm chức độc đáo nhất trong lịch sử quan trường VN.
Sự gặp gỡ của Đào Tấn với non nước Lam Hồng có thể coi như một thứ “duyên kỳ ngộ” của một bậc hiền tài với một vùng đất văn hiến. Đối với nhiều quan lại đương thời, được bổ nhiệm ra vùng đất dữ dằn, nghèo kiết lại vừa bị tàn phá kiệt cùng trong binh lửa này là một sự đày ải khủng khiếp. Nhưng với Đào Tấn, việc được đến Lam Hồng như là một đặc ân. Ta hãy đọc thêm một số bài thơ của cụ về sông núi Hồng Lam để hiểu, với Đào Tấn, Hồng Lam đặc biệt như thế nào:
Sống với Hồng Lam đã mấy xuân
Núi sông như cũ, vẫn thanh tân
(Tuệ đán thơ hoài – NTK dịch)
Ngựa qua bãi cát trăng theo
Triều lên gió lộng, thuyền chèo ngang sông
Mười năm quen lối Lam Hồng
Lòng thơ thanh khoáng như trong cảnh này
(Đi công cán ngẫu hứng- Vũ Ngọc Liễn dịch)
Mồng một tân xuân phút hảo hoà
Niềm vui vạn chữ nói khôn ra
Hướng tới Hồng Lam xin hỏi nhỏ
Mười năm khách ở có phiền hà?
(Thử bút nguyên đán Nhâm dần – NTK tạm dịch)
Hồng Lam với Đào Tấn là vậy. Đó là mảnh đất xưa cũ nhưng luôn mới mẻ. Đó là nơi luôn giúp lòng ông thanh thản, an tịnh. Đó là một người bạn hiền tin cậy mà ông thường băn khoăn không muốn có điều chi làm bạn phật lòng. Ông từng muốn qui tụ hết các con của mình về đây, bởi nơi này, theo ông, là nơi lý tưởng để rèn đức, luyện tài:
Mới biết đặng một chữ
Chớ vội xưng tài hoa
Mau thu xếp về Nghệ
Cho đỡ khổ lòng cha
Nước non Lam Hồng ấy
ấp iu như quê nhà
(Viết cho con – Vũ Ngọc Liễn dịch)
Trong thơ và từ tâm sự với Lam Hồng, không ít lần Đào Tấn tự gọi mình là du khách, làm như ông đến vùng non nước kỳ thú này là để du ngoạn. Nhưng tại đây, con người “chỉ thích đề ngâm khắp đất trời” không hề là một du khách. Ông đã phải thực hiện trọng trách hết sức nặng nề, phức tạp của một ông quan cai trị đầu tổng yêu nước thương nòi vào cái thời nhiễu nhương bậc nhất của lịch sử đất nước. Ông nào có nhiều thời gian thảnh thơi du ngoạn núi sông cho thoả chí bình sinh:
Xuân đi xuân đến xoay vần
Rối ren thế sự an nhàn mấy khi
Hết năm bao việc còn ghi
Hồng Sơn dành được nửa ngày lên thăm
(Đêm giao thừa Kỷ hợi ở Hoan Thành – Mịch Quang dịch)
Đến như Hồng Lĩnh linh thiêng, nơi có ngôi chùa Hương Tích “Hoan châu đệ nhất danh lam”, một “quốc bảo” mà Đào Tấn rất sùng kính và đã chỉ đạo bảo vệ, trùng tu, ông cũng chỉ có thể để được nửa ngày viếng thăm thì có thể hiểu mối quan tâm chính của Đào Tấn trong những năm tháng ở đây là chuyện thế sự, tức chuyện hưng vong của đất nước.
Theo nhà nghiên cứu Mịch Quang và một số nhà nghiên cứu văn hoá Huế, khi Đào Tấn đi nhậm chức tổng đốc An Tĩnh lần thứ nhất, ông có mang theo mật chỉ của vua Thành Thái về việc tìm tòi, liên kết, giúp đỡ những người yêu nước chống Pháp ở vùng đất giàu “hùng khí” và “dân trí” này. Mật chỉ ấy có hay không ta chưa thực rõ nhưng việc Tổng đốc Đào Tấn đã kết thân đến mức thâm giao và giúp đỡ hết mình văn thân yêu nước chống Pháp ở đất Lam Hồng thì đã rất rõ ràng. Ngay khi tới Hoan thành, giới sĩ phu rất khó tính ở đây đã nhận diện được ông Tổng đốc mới qua câu đối Đào Tấn cho đề ngay trước cổng thành:
Hồng Sơn Lam Giang như tại tả hữu
Hoàn đồng bạch tẩu di nhiên vãng lai
( Sông Lam, Núi Hồng vẫn vững chãi hai bên tả hữu
Trẻ nít ông già vui vầy lại qua)
Nhà nghiên cứu Mịch Quang cho biết cụ Nguyễn Đình Ngân, một cán bộ lão thành ở Thanh Hoá, từng là tham tri quốc sử quán triều Nguyễn, giảng nghĩa ẩn ý sâu xa của câu đối ấy là: chúng bay có xây thành quách kiểu gì đi nữa thì truyền thống Lam Hồng vẫn sừng sững đó và người qua lại nơi đây vẫn ông già con trẻ xứ này. Nhưng nhà nghiên cứu Đặng Thai Mai còn giảng cho Mịch Quang một ngụ ý bất ngờ hơn của câu đối trên: thời đó, giới sĩ phu nơi đây vẫn gọi lũ việt gian là “hoàng đồng” và bọn xâm lược Pháp là “bạch tẩu” nên câu đối trên phải hiểu là: Núi Hồng, sông Lam thiêng liêng của ta còn đó sao lại để giặc Pháp và việt gian ung dung qua lại cổng thành này. Thật là một lời hiệu triệu cứu nước độc đáo.
Nhà văn Sơn Tùng đã cung cấp cho chúng ta nhiều tài liệu quý về mối quan hệ gắn bó lâu dài giữa Đào Tấn và gia đình cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân sinh chủ tịch Hồ Chí Minh. Cụ Thượng Đào từng nhiều lần tận tình giúp đỡ, che chở cho gia đình cụ phó bảng những khi khó khăn, hoạn nạn. Chính cụ đã tiên tri rất sớm tương lai một lãnh tụ cứu nước lớn ở Nguyễn Sinh Cung ngay từ lúc anh còn niên thiếu và đã góp phần rèn đúc nhân cách của cậu bé. Nhiều tài liệu khác cũng cho biết Đào Tấn rất thân thiết với cụ Cao Xuân Dục, thường lui tới Triêu dương thương quán, trụ sở của phong trào Đông du đàm đạo với cụ Đặng Nguyên Cẩn, che chở bảo vệ các nghĩa sĩ cần vương Nghi Xuân và Đề Niên, vị tướng nổi tiếng cuối cùng của Phan Đình Phùng trước nanh vuốt của mật thám Pháp. Sĩ tử Lam Hồng còn nhắc mãi việc Đào Tấn vì trọng tài học, chí học của thí sinh Hương Sơn Đoàn Tử Quang, 82 tuổi, nên dù cụ Quang sơ sót phạm trường qui, vẫn cạy cục xin với triều đình cho cụ đỗ cử nhân và còn làm cả 2 bài tứ tuyệt thật vui tặng vị tân khoa già nhất trong lịch sử khoa bảng VN:
Cảm phục Hương Sơn Đoàn tú tài
Tám hai, hoa vẫn giữa hồi khai
Khoa trường trăm trận râu như mác
Quế đỏ một cành độc chiếm ngay
Quế đỏ một cành độc chiếm ngay
Thong dong tay gậy buổi vinh quy
Mẹ hiền chín tám vui như tết
Được thấy con thơ nở mặt cười
(NTK tạm dịch)
Nhà nghiên cứu Huế Nguyễn Đắc Xuân còn cho biết trong thời gian ở An Tĩnh, Đào Tấn đã cử họa sĩ yêu nước Lê Văn Miến làm đốc học trường Vinh, sau đó giới thiệu Lê Văn Miến về cung để bí mật nghiên cứu vẽ mẫu các loại vũ khí cho kế hoạch phục quốc của vua Thành Thái.
Trong các bậc trượng phu của đất Hồng Lam, Đào Tấn có tình cảm sâu sắc nhất với hai con người ưu tú cùng họ Phan: Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu. Phát hiện được tài năng và chí khí hơn người của chàng thanh niên ngang nghạnh đất Nam Đàn, Đào Tấn ngầm thông mưu với chủ khảo trường thi Nghệ An Khiếu Năng Tĩnh quyết cho Phan Bội Châu đỗ giải nguyên khoa thi năm canh tý (1900) để tạo thanh danh cho anh trong bước đường hoạt động cứu nước. Sau đó chính Đào Tấn đã khích lệ và nhiều lần trực tiếp giúp đỡ, giải cứu cho Phan Bội Châu thoát cảnh hiểm nghèo như khi âm mưu đánh úp thành Nghệ An do Phan chủ trương bị vỡ lở hoặc lúc tập hợp, phân phát tài liệu vận động Đông du bại lộ, Phan vẫn an toàn trước sự tức tối của giặc Pháp là nhờ sự can thiệp kiên quyết và kịp thời của cụ Đào. Đào Tấn cũng tạo điều kiện hợp pháp để Phan Bội Châu đi khắp Bắc kỳ liên lạc với dư đảng cần vương. Đào Tấn còn luôn dõi theo bước đường bôn ba hải ngoại của người thanh niên xứ Nghệ này với bao nhớ mong tin tưởng:
Năm ấy thi hương chiếm bảng cao
Giờ đây đất khách khổ dường bao
Ước người người được như người ấy
Nước định, nhà yên, hết khổ sầu
(Nhớ Phan San – Vũ Ngọc Liễn dịch)
Còn Phan Đình Phùng, con người tuyệt vời khí phách của đất Đức Thọ, nguyên là một vị đại khoa, ngự sử quan nổi tiếng cương trực, học rộng tài cao, một phút trút hết áo mão, lợi danh về lại quê hương, hiên ngang dựng căn cứ mười năm chống Pháp với bao chiến tích lẫy lừng, từng làm lũ giặc kinh vồn bạt vía bởi khí phách của kẻ sĩ đất Hồng Lam, với Đào Tấn, là một hình ảnh lẫm liệt vô song. Trong tập “Hí trường tuỳ bút”, Đào Tấn cho biết ông đã soạn vở tuồng “Tinh trung báo quốc” để tặng Phan Đình Nguyên, “con người cương quyết ứng nghĩa, vì nước quên mình, hành vi lẫm liệt, chính khí tinh trung, có thể sánh với các bậc trung thần đời xưa vậy”. Khi Phan Đình Phùng mất, năm 1895, dù đã tạm biệt Hồng Lam thăng chức thượng thư bộ công tại kinh kỳ, Đào Tấn vẫn nhân danh văn thân xứ Nghệ, khóc Phan chí sĩ bằng câu đối cực kỳ thống thiết, lay động:
CÂU ĐỐI ĐIẾU PHAN ĐÌNH PHÙNG CỦA ĐÀO TẤN
成敗英雄莫論,此孤忠,此大義,誓與諸君子始終。硃之英,墨之靈,讀書每念綱常重。可恨者垂顛大廈,一木難支,宮冷煙消,誰人不作深山怨!況當日龍飛雲暗,共嗟人事無常,可憐羅越江山,百年文獻翻兵馬。
古今天地無窮,而流水,而高峰,同此大丈夫宇宙。藍之風,鴻之雪,沖寒無奈柏松凋。謂何哉潰決頹波,中流砥柱,星移物渙,何人不起故園情!及此時雁散風吹,堪嘆天心莫助,獨此松梅氣節,一死精神貫斗牛。
Phiên âm:
- Thành bại anh hùng mạc luận, thử cô trung, thử đại nghĩa, thệ dữ chư quân tử thuỷ chung. Châu chi anh, mặc chi linh, độc thư mỗi niệm cương thường trọng. Khả hận giả thuỳ điên đại hạ, nhất mộc nan chi, cung lãnh yên tiêu, thuỳ nhân bất tác thâm sơn oán! Huống đương nhật long phi vân ám, cộng ta nhân sự vô thường, khả liên La Việt giang sơn, bách niên văn hiến phiên binh mã.
- Cổ kim thiên địa vô cùng, nhi lưu thuỷ, nhi cao phong, đồng thử đại trượng phu vũ trụ. Lam chi phong, Hồng chi tuyết, xung hàn vô nại bách tùng điêu. Vị hà tai hội quyết đồi ba, trung lưu để trụ, tinh di vật hoán, hà nhân bất khởi cố viên tình! Cập thử thời nhạn tán phong xuy, kham thán thiên tâm mạc trợ, độc thử tùng mai khí tiết, nhất tử tinh thần quán Đẩu Ngưu!
Học giả Mịch Quang đã dịch rất hay câu đối vĩ đại của tình bằng hữu và lòng yêu nước ấy như sau:
- Anh hùng thành bại chớ bàn, lòng trung ấy, nghĩa lớn kia, thề chung thuỷ trọn tình cùng chiến hữu. Anh linh Son Mực, đạo sách đèn nên phải trọng cương thường. Khá hận bấy! Ngôi nhà nghiêng đổ, một cây biết chống làm sao! Cung lạnh khói tan, tiếng oán dậy rừng ai chẳng xót. Huống đương lúc rồng bay mây tối, lại thêm tráo trở việc người. Thương thay La Việt giang sơn, văn hiến trăm năm trơ chiến địa.
- Trời đất cổ kim còn mãi, núi ngất cao, sông chảy xiết, vũ trụ này là của đấng trượng phu. Gió tuyết Lam Hồng, ngạo giá rét cũng hao mòn tùng bách. Biết sao đây! Sóng cả dâng trào, cột đá giữa dòng khó vững. Sao dời vật đổi, chạnh tình vườn cũ nghĩ càng đau. Lại gặp cơn gió thốc nhạn lìa, trách bấy lòng trời chẳng giúp. Rõ thật Tùng Mai khí tiết, tinh thần một thác sáng trăng sao.
Dường như thấy hai câu đối vẫn chưa nói hết được nhưng gì cần nói về con người trung nghĩa phi thường có cái tên hiệu trùng với tên hiệu của mình ấy (Phan Đình Phùng hiệu Tùng Mai, Đào Tấn hiệu Mộng Mai), Đào Tấn lại có thêm bài thơ bát cú khóc Phan Đình Nguyên:
BÀI THƠ KHỐC PHAN ĐÌNH NGUYÊN
哭潘廷元
破竹真能復舊京
十年功績痛垂成。
但悲金幣堅和議,
忍使香盆聚哭聲。
手挽山河心未死,
身騏箕尾氣猶生。
經過當日班師地,
千古令人涕淚橫
Phiên âm:
Phá trúc chân năng phục cựu kinh,
Thập niên công tích thống thuỳ thành.
Đãn bi kim tệ kiên hoà nghị,
Nhẫn sử hương bồn tụ khốc thanh.
Thủ vãn sơn hà tâm vị tử,
Thân kỳ Cơ, Vĩ khí do sinh.
Kinh qua đương nhật ban sư địa,
Thiên cổ linh nhân thế lệ hoành.
Học giả Mịch Quang đã dịch thơ như sau:
Chẻ tre thế tưởng phục hai kinh
Công khó mười năm xót chẳng thành
Giận ai vàng lụa lo hoà nghị
Nỡ bỏ dân lành trong điêu linh
Tay giằng sông núi lòng không chết
Thân cưỡi trời sao khí vẫn sinh
Qua chốn năm xưa từng thắng trận
Thương ngưòi thiên cổ lệ tràn quanh
Cả hai áng thơ trên đều là tuyệt tác, xứng đáng lưu truyền muôn đời cùng hình ảnh bất diệt của người anh hùng dân tộc. Nếu chúng ta dựng tượng đài tưởng niệm Phan Đình Phùng, thiết nghĩ, không thể không ghi trên bệ tượng, ít nhất là một trong hai áng thơ bất hủ đó...
Tình cảm của Đào Tấn với hai con người viết hoa của đất Hồng Lam còn được thể hiện trong hai vở tuồng vào loại đặc sắc nhất của ông: “Diễn võ đình” và “Hộ sanh đàn” mà trong đó hai nhân vật chính Triệu Khánh Sanh và Tiết Cương được coi là hình ảnh ẩn dụ của hai chí sĩ họ Phan.
Trước khi ra tựu nhiệm ở An Tĩnh, Đào Tấn đã là một nhà soạn tuồng nổi tiếng. Từ ngày bước vào cửa quan, Đào Tấn may mắn được ăn lộc vua để làm việc soạn tuồng, công việc ông say mê. Hơn mười năm ở trong cung với ông vua mê hát bội Tự Đức, Đào Tấn đã viết được nhiều bộ tuồng như “Đãng khấu”, “Bình địch”, “Tứ quốc lai vương”, “Tam bảo thái giám thủ bửu”, “Quần trân hiến thụy”, hàng chục pho tuồng dựa theo truyện Tàu và 36 hồi chót của“Vạn bửu trình tường” từng được Tự Đức phê: “kỹ thuật thần diệu”. Hầu hết đều là những vở theo phụng sắc mà viết, có thể rất hay nhưng chưa phải là những gì tâm đắc nhất, chưa phải là thứ tuồng hát mà ông mơ ước thực hiện. Khác với vua quan nho sĩ đương thời, hầu hết coi tuồng hát là trò mua vui, là nghề “xướng ca vô loại”, như phần trên đã nói, Đào Tấn hết sức đề cao vai trò và sức mạnh của tuồng hát. Theo ông, “Muốn làm mới mẻ dân trong một nước, không thể không làm hưng thịnh tuồng hát. Do đó, muốn làm mới mẻ đạo đức...muốn làm mới mẻ tôn giáo...muốn làm hưng thịnh nghề học thì phải làm mới mẻ tuồng hát. Đó là tuồng hát chi phối con đường của người ta vậy”. Ông ý thức rõ: “Các bậc thông tuệ xưa nay soạn tuồng một là phẫn uất vì sự áp chế của chính trị, hai là vì sự nhơ bẩn của xã hội”. Thời đó, trong khi nhiều bậc thức giả coi truyện Kiều của Đại thi hào xứ Hồng Lam là “dâm thư” thì Đào Tấn lại hết sức ca ngợi: “Nguyễn hầu soạn Đoạn trường tân thanh hay vượt xưa nay, trong đó Vương Thuý Kiều há không phải là người đẹp trên đời không ai sánh kịp sao?” và ông muốn nhà soạn tuồng cũng phải học Nguyễn Du “dùng bút mực tỏ rõ thảm cảnh của kỹ nữ” để “làm đòn đánh đau vào sự tàn nhẫn độc ác của chính trị đương thời”. Đào Tấn muốn tuồng hát không chỉ là vật sở hữu của số ít người biết chữ, thông thạo văn chương mà còn phải là ngũ kinh, tứ thư của đông đảo quần chúng cần lao, thất học...Những quan niệm về tuồng hát trên đây của Đào Tấn khó có thể thực hiện được trong tuồng hát nô lệ ở cung cấm trước những khán giả là vua quan, thư lại, hoàng gia, với những uý kỵ hà khắc, với cánh cửa “ngục văn tự” lúc nào cũng sẵn sàng mở ra, với ‘lưỡi gươm văn tự” lúc nào cũng sẵn sàng kề cổ...
Khi được rời khỏi kinh thành và bắt đầu nhậm chức tổng đốc An Tĩnh, một mình thống lĩnh một cõi, ông quan hát bội này mới có cơ hội thực hiện những tâm đắc đó.
Ngay khi đến Hoan Thành năm 1889, Đào Tấn đã cho dựng ngay rạp hát bội mang tên “Như thị quan” và bên cạnh đó là trường dạy hát bội mang tên “Học bộ đình”. Ông tận dụng gần như tất cả biên chế của nhân viên và lính tráng phục dịch dinh Tổng đốc tập hợp về đây những nghệ sĩ tuồng nổi tiếng nhất của đất tuồng Bình Định và của An Tĩnh, cùng nhau tập luyện và biểu diễn tuồng.
Từ “Duyệt Thị đường” ở Đại Nội đến “Như Thị quan” ở thành Vinh, ngay cái tên rạp hát đã báo hiệu một sự thay đổi có tính chất cách mạng của tuồng hát Đào Tấn. Và mười năm trên đất Hồng Lam, với sự xuất hiện của hàng loạt vở diễn khác hẳn về chất so với những tác phẩm trước đó: “Khuê các anh hùng”, “Sơn hậu”, “Cổ thành”, “Trầm hương các”, “Hoàng Phi Hổ quá Giới Bài quan”, “Diễn võ đình”, “Hộ sanh đàn”..Cuộc “làm mới tuồng hát” mà Đào Tấn hằng ôm ấp đã diễn ra rất mạnh mẽ.
Trước hết, các vở diễn trên, dù về đề tài vẫn mượn tích TQ nhưng hoàn cảnh, nhân vật thì đã hoàn toàn VN, và tất cả đều nóng bỏng ý nghĩa thế sự, mang đậm tính chất chỉ trích, điều trước đây Đào Tấn đã không thể làm được ở tuồng cung cấm. Câu hát nam của Phương Cơ trong tuồng “Khuê các anh hùng”:
Thịt đi thây chạy bời bời
Lộc vua ăn uổng, cột trời để xiêu
Chính là sự lên án trực tiếp tầng lớp quan lại hèn nhát, nhố nhăng triều Nguyễn sớm tung cờ trắng trước sức mạnh ngoại bang.
Nhưng Đào Tấn không dừng ở quan. “Trầm hương các” vạch mặt chỉ tên sự thối nát, thảm hại tột cùng của các bậc thiên tử “sáng rượu sâm banh, tối sữa bò” và “Hoàng Phi Hổ quá Giới Bài quan” với tiếng kêu thấu trời xanh của Hoàng Phi Hổ “Cái chí trung quân nát vụn rồi” thì đã chính thức đào huyệt chôn sâu cái tư tưởng trung quân lỗi thời còn ẩn náu đâu đó.
Và cuối cùng, với “Diễn võ đình” và “Hộ sanh đàn”, Đào Tấn mạnh dạn trao hy vọng, niềm tin cứu nước vào những người hiện đang bị đặt ngoài vòng pháp luật: Triệu Khánh Sanh và Tiết Cương, những người anh hùng đang phải vay rất nhiều nợ gian nan mà Đào Tấn từng nói rằng đó là hình ảnh của các chí sĩ xứ Nghệ Phan Bội Châu và Phan Đình Phùng trên sân khấu của ông.
Với sự chuyển mạnh mẽ, quyết liệt từ tinh thần quân chủ sang tư tưởng dân chủ, với phương châm sáng tạo “tuỳ xứ khôi hài, phùng trường tác hý”, tuồng Đào Tấn trong giai đoạn Hồng Lam đã vượt qua những tín điều, rũ bỏ những định kiến, phá vỡ những ràng buột, giam hãm dễ làm khô héo mình, mở toang mọi cánh cửa cho cuộc sống đương đại ùa vào quyết định những lựa chọn nghệ thuật, tạo ra những mới mẻ, sinh động và hấp dẫn bất ngờ cho sàn diễn. Đặc biệt, với vở “Hộ sanh đàn”, khi dũng cảm đoạn tuyệt với các nhân vật truyền thống của tuồng cổ: vua chúa, hoàng hậu, thứ phi, tể tướng đại thần, vương tôn công tử, tuyệt đối dành sàn diễn để giới thiệu một cách hết sức thuyết phục vẻ đẹp tinh thần của cả một lớp người cần lao, hoạn nạn, khốn cùng nhưng tuyệt vời bất khuất, trung nghĩa, thuỷ chung, Đào Tấn đã làm nên một kiệt tác sân khấu cho muôn đời.
Như vậy, những đỉnh cao nghệ thuật tuồng Đào Tấn, những vở tuồng có sức sống mãnh liệt nhất: “Hộ sanh đàn”, “Cổ thành”, “Trầm hương các”, “Diễn võ đình”, “Sơn hậu”, “Khuê các anh hùng”, “Hoàng Phi Hổ quá Giới Bài quan” ...đã được “Hậu Tổ” tuồng Đào Tấn sáng tạo và tái tạo ngay tại sân khấu “Như Thị Quan”, trên vùng đất nóng bỏng chí khí cách mạng, trong sự đóng góp cổ vũ, đồng cảm, chia xẻ, ủng hộ đầy tri âm tri kỷ của nhân dân lao động và các bậc sĩ phu, hào kiệt xứ Nghệ.
Theo Vanhienplus.vn