Theo nhiệm vụ được phê duyệt, Dự án “Phục hồi, tái tạo hệ sinh thái thủy sinh và nguồn lợi thủy sản tại tỉnh Quảng Trị” có nội dung thành lập hai tổ quản lý cộng đồng tại xã Bến Hải và xã Nam Cửa Việt. Mục tiêu là thiết lập cơ chế đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại khu vực thả rạn nhân tạo và vùng lân cận, gắn trách nhiệm quản lý của chính quyền với sự tham gia của ngư dân, hướng đến bảo tồn nguồn lợi và duy trì sinh kế bền vững.
Lấy cơ sở khoa học và thực tiễn cộng đồng làm nền tảng
Điểm cốt lõi của nhiệm vụ không chỉ là hình thành tổ chức cộng đồng, mà còn xây dựng phương thức quản lý phù hợp với đặc điểm sinh thái và hoạt động nghề cá tại từng địa bàn. Đề cương xác định các công việc gồm thu thập thông tin, điều tra hoạt động khai thác, khảo sát thực địa, xác định tọa độ và diện tích khu vực dự kiến giao quản lý; đồng thời tìm hiểu điều kiện kinh tế, xã hội, nhu cầu và nguyện vọng của người dân. Đây là những đầu vào để xây dựng phương án có căn cứ, tránh áp dụng một mô hình chung cho những cộng đồng có điều kiện khác nhau.
Quản lý và bảo vệ bền vững nguồn lợi thủy sản. Ảnh: Job Tôm
Trên nền tảng đó, cần kết hợp dữ liệu khảo sát chuyên môn với tri thức và kinh nghiệm thực tiễn của ngư dân để nhận diện sinh cảnh cần bảo vệ, hoạt động gây áp lực lên nguồn lợi và những nguy cơ xung đột trong sử dụng ngư trường. Phạm vi đồng quản lý phải được thể hiện rõ bằng tọa độ, bản đồ và thuyết minh; các nội dung giáp ranh cần được trao đổi, thống nhất với những bên liên quan. Phương án bảo vệ và khai thác cần làm rõ đối tượng, khu vực, biện pháp thực hiện và trách nhiệm phối hợp, tạo cơ sở cho việc theo dõi, kiểm tra và điều chỉnh.
Bảo tồn trong định hướng này không nên được nhìn nhận như sự tách rời ngư dân khỏi sinh kế biển. Vấn đề đặt ra là tổ chức khai thác có trách nhiệm, phù hợp với yêu cầu bảo vệ sinh cảnh và phục hồi nguồn lợi. Những đề xuất hạn chế hoạt động khai thác cần có căn cứ, được giải thích minh bạch và xem xét tác động đến đời sống người dân. Mục tiêu cần hướng đến là hài hòa giữa lợi ích trước mắt với khả năng duy trì nguồn lợi lâu dài.
Phát huy ý thức tự giác, xác lập trách nhiệm cùng quản lý
Sự tham gia của cộng đồng cần được thể hiện xuyên suốt quá trình xây dựng và vận hành mô hình, thay vì chỉ dừng ở việc tham dự hội nghị hoặc ký xác nhận hồ sơ. Người dân cần được tiếp cận thông tin, thảo luận phương án, góp ý quy chế, lựa chọn người đại diện và tham gia giám sát. Đề cương dự án đã bố trí các hoạt động tuyên truyền, lấy ý kiến, bầu chọn nhân sự và tập huấn kỹ năng giám sát nguồn lợi, lập kế hoạch, tuần tra, giải quyết mâu thuẫn.
Để những hoạt động này tạo chuyển biến thực chất, công tác tuyên truyền cần gắn kiến thức bảo tồn với quyền lợi và trách nhiệm cụ thể của từng thành viên. Ý thức bảo vệ nguồn lợi cần được chuyển thành hành vi: tuân thủ quy định khai thác, không thực hiện hành vi hủy hoại môi trường sống của thủy sản, chủ động cung cấp thông tin và phối hợp phát hiện nguy cơ xâm hại nguồn lợi. Đồng thời, bà con cần có cơ chế phản ánh khó khăn, kiến nghị điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp. Sự tự giác chỉ có nền tảng vững chắc khi đi cùng sự hiểu biết, công bằng và niềm tin vào cách thức quản lý.
Quy chế hoạt động vì vậy cần phân định rõ quyền, nghĩa vụ, cơ chế biểu quyết, quản lý tài chính và trách nhiệm giải trình của người đại diện. Lợi ích hợp pháp của thành viên phải được xem xét cùng trách nhiệm đóng góp, tránh tình trạng một nhóm tham gia bảo vệ nhưng không được tiếp cận thông tin hoặc không có tiếng nói trong quyết định chung.
Chính quyền đồng hành, bảo đảm mô hình vận hành thực chất
Công tác phối hợp với địa phương đã được Sở Nông nghiệp và Môi trường đặt ra ngay trong yêu cầu chuẩn bị kế hoạch triển khai nhiệm vụ. Trên tinh thần đó, chính quyền địa phương cần phát huy vai trò kết nối cộng đồng với cơ quan chuyên môn; hỗ trợ xác minh thông tin, làm rõ phạm vi quản lý, phối hợp xử lý bất đồng và hướng dẫn thực hiện đúng quy định. Cần phân định rõ phần việc cộng đồng tham gia với trách nhiệm của cơ quan nhà nước, không để tổ cộng đồng tự đảm nhận những công việc vượt quá phạm vi được giao.
Sự phối hợp này cần được cụ thể hóa bằng đầu mối phụ trách, phương thức trao đổi thông tin, kế hoạch giám sát và quy trình tiếp nhận phản ánh. Ngư dân tham gia phát hiện, ghi nhận và cung cấp thông tin; cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận, kiểm tra, xử lý theo chức năng. Đồng thời, cần quan tâm duy trì nguồn lực hoạt động, công khai thu, chi và hỗ trợ năng lực cho thành viên, tránh để tổ chức được thành lập nhưng thiếu điều kiện vận hành.
Thành công của dự án không nên chỉ được đánh giá qua số tổ được thành lập hoặc số hội nghị đã tổ chức. Cần hướng đến những chỉ dấu thực chất như mức độ tham gia của ngư dân, chất lượng phối hợp, sự tuân thủ quy chế và diễn biến nguồn lợi được theo dõi bằng dữ liệu phù hợp. Khi cơ sở khoa học được kết nối với ý thức cộng đồng và trách nhiệm quản lý của chính quyền, dự án mới có nền tảng để chuyển mục tiêu bảo tồn thành hành động lâu dài - gìn giữ hệ sinh thái biển, bảo vệ sinh kế và vun đắp nguồn lợi cho các thế hệ mai sau.
TS. Hồ Sỹ Thái
